Hoe “propaganda” ons denken vormt en waarom we soms even niets zeggen
In ons dagelijks werk lopen we er regelmatig tegenaan: propaganda. Niet in de dramatische zin van het woord, maar simpelweg als de manier waarop informatie gekleurd wordt gepresenteerd. Wat jij of ik hoort in het nieuws, is dat echt neutraal? Of draagt het onbewust een bepaald wereldbeeld uit?
Dat wereldbeeld beïnvloedt ons meer dan we vaak denken. Het bepaalt hoe we naar gebeurtenissen kijken, hoe we over mensen oordelen, en hoe we omgaan met de wereld om ons heen. Wat in Nederland als waarheid wordt gepresenteerd, kan in een ander land (Rusland, Oekraïne, Duitsland of noem het maar) een heel ander verhaal opleveren over exact dezelfde gebeurtenis.
Wij proberen in gesprekken met onze doelgroepen zo neutraal mogelijk te blijven. Niet omdat we nergens iets van vinden, maar omdat we beseffen: ook wij zijn gevormd door het nieuws dat we zelf horen. En of dat nieuws klopt? Soms weten we het eerlijk gezegd gewoon niet. Daarom vermijden we sommige onderwerpen bewust of laten we ze open, juist om ruimte te geven aan het verhaal van de ander.
Maar hoe werkt dat eigenlijk, die beïnvloeding van je denken door cultuur en informatie? Om dat te illustreren nemen we je even mee naar een voorbeeld uit het verleden, een onschuldig ogend kinderspel in de voormalige DDR. Een voorbeeld dat laat zien hoe diep propaganda kan doordringen, zelfs in iets simpels als de keuze tussen cowboy of indiaan.
Vraag een kind van nu om cowboy en indiaan te spelen, en je krijgt waarschijnlijk een glimlach of een verbaasde blik: “Wat is dat?” Maar voor wie opgroeide in de jaren ’70 of ’80 was het een klassiek rollenspel.
In het Westen wilden de meeste kinderen cowboy zijn de held met een hoed, lasso en revolver. (klopt, dat knaapje op de foto ben ik)
In de DDR, het socialistische Oost-Duitsland, was dat precies andersom. Daar wilden kinderen juist massaal Indiaan zijn. Waarom?
Waarom? Omdat het in de DDR niet zomaar een spel was, maar een politiek geladen keuze. In een maatschappij waarin ideologie diep doordrong in onderwijs, kunst én kinderspel, werden de Indianen het symbool van de goede strijd tegen kapitalistische onderdrukking. Wat begon als een avonturenspel op de speelplaats, werd een spiegel van het wereldbeeld dat de staat wilde uitdragen.
De Indiaan als revolutionair: In de DDR werden de inheemse Amerikanen (de “Indianen”) niet afgeschilderd als wilde of exotische figuren, zoals vaak gebeurde in het Westen. Integendeel: zij werden voorgesteld als nobele strijders, slachtoffers van kolonialisme en uitbuiting, vooral door de Verenigde Staten. Ze pasten daarmee perfect in het communistische verhaal van de onderdrukte klasse: volkeren die zich verzetten tegen de overheersing van kapitalistische machten. Door je te identificeren met de Indiaan, koos je partij voor gerechtigheid, solidariteit en verzet precies de waarden die de DDR aan haar burgers wilde meegeven.
Film als ideologische opvoeding: De DDR produceerde eigen westernfilms, de zogenaamde “Indianerfilme”. De held in deze films was zelden een cowboy, maar vrijwel altijd een dappere Indiaan, vaak gespeeld door Gojko Mitić. Zijn personages waren sterk, wijs, verbonden met de natuur en loyaal aan hun gemeenschap. De vijand? Die kwam meestal uit het Westen: Amerikaanse militairen, kolonisten of ondernemers, gedreven door hebzucht en racisme. Het contrast was duidelijk en bedoeld als les: hier stond het collectief tegenover het individualisme, het nobele verzet tegenover imperialistische onderdrukking.
Kinderspel als ideologisch rollenspel: Zelfs in het spontane spel van kinderen klonk de staatsideologie door. Op het schoolplein werd de cowboy zelden gekozen die stond immers voor de vijand. Wie Indiaan was, stond aan de goede kant van de geschiedenis. Spelen werd zo een oefening in wereldbeeld: wie ben je, en aan wiens kant sta je? Zo gebruikte de DDR zelfs het kinderspel als subtiel opvoedmiddel. Kinderen leerden, al spelend, dat solidariteit, strijd tegen onrecht en trouw aan het collectief hoger stonden dan het romantische individualisme van de cowboyhelden uit het Westen.
Als we terugkijken op die Oost-Duitse kinderen die trots als Indiaan over het schoolplein renden, dan zien we niet alleen verkleedpret, maar ook een klein stukje geschiedenis.
Een spel met een boodschap: De Muur is gevallen, de DDR is geschiedenis, en het spel “Cowboys en Indianen” is inmiddels zeldzaam op het schoolplein. Maar het principe blijft relevant: zelfs ogenschijnlijk onschuldige kinderspellen worden gevormd door het wereldbeeld waarin kinderen opgroeien. Wat ze spelen, en hóé ze het spelen, weerspiegelt vaak dieperliggende overtuigingen, ervaringen en verhalen.
In ons werk als zendingswerkers en hulpverleners in het oosten van Duitsland merken we dagelijks hoe die vorming doorwerkt in het leven van volwassenen. Niet alleen bij mensen die zijn opgegroeid in de DDR, maar ook bij de Russen, Oekraïners en anderen met wie we werken. Elk van hen draagt zijn eigen geschiedenis, verwachtingen en spanningen met zich mee, soms uitgesproken, soms verborgen onder de oppervlakte.
Juist daarom is luisteren zo belangrijk. Ruimte maken voor het verhaal van de ander. Niet te snel invullen, maar vragen stellen. Begrip tonen. Alleen dan ontstaat er echte ontmoeting, echte genezing en misschien ook iets van verzoening in een wereld vol tegenstellingen.
Goede analyse! Bij alles wat je hoort, leest en ervaart moet je je inderdaad bewust zijn vanuit welke achtergrond dit wordt gepresenteerd. Wij leven in een sterk door de VS bepaalde cultuur. Het kost wat meer moeite maar in bepaalde situaties kan het goed zijn om te proberen na te gaan hoe je vanuit een andere achtergrond tegen een situatie aankijkt. Dat speelt niet alleen op het wereldtoneel maar ook in het dagelijks leven. Iemand met bijvoorbeeld een christelijke achtergrond kijkt soms anders naar een situatie dan een niet-gelovige. Als je je dat realiseert heb je daar meestal meer begrip voor.
Absoluut. Als je dat lukt (en met een klein beetje moeite kan dat absoluut) dan gaan er ook deuren open / blijven open voor een gesprek. Zodra we dat niet snappen…. gaat het enorm fout. 🙁 De slechte voorbeelden zien we vandaag de dag in het nieuws… helaas.