Rouwverwerking: Stilte a.u.b…

Een docent vertelde mij eens het volgende toen het ging over gesprekstechnieken:

De persoon die het meest praat in een gesprek zal aan het eind van het gesprek het meest tevreden zijn met het gesprek.

Wie een beetje verder nadenkt, snapt dat die stelling niet klopt (want het is een simplificatie en niet per se waar. De relatie tussen praten en geluk in gesprekken is complex en wordt beïnvloed door veel meer factoren) maar toch… er zit wel degelijk iets in…

Ik had laatst een gesprek met iemand die een familielid had verloren een paar jaar terug. Ik vroeg hem of hij tips voor mij had, wat iemand vooral wel of niet moet zeggen in een gesprek met iemand die net een groot verlies heeft geleden. En hij kwam met de volgende tip die hij ergens had gelezen en waar hij het 100% mee eens was:

• Hij zei dat sommige mensen kwamen met bijbelverzen, uitleg en theologie over zijn verlies, en dat hij niet kon wachten tot ze weer vertrokken.
• Anderen kwamen gewoon in stilte bij hem zitten, en ze zeiden niet veel tenzij hij tegen hen sprak. En hij zei dat hij het niet kon wachten tot ze weer bij hem kwamen voor een bezoek.

Vaak is niets zeggen en luisteren beter dan wel iets zeggen. Laat staan iets compleet verkeerds zeggen op het verkeerde moment.

1: We zien te vaak dat mensen, in al hun goedheid, soms echt dingen zeggen die absoluut NIET helpen op dat moment. Stel, je bent net je partner, kind, vader of moeder verloren en vandaag is de begrafenis. En iemand zegt dan (troostend bedoeld) het volgende:

Ik weet niet waarom dit verschrikkelijke is gebeurd, maar ik weet wel dat God alles zal laten meewerken ten goede.

Alhoewel dat theologisch correct is, (Romeinen 8:28) hoe zou jij reageren als iemand dat op dat moment tegen jou zou zeggen? Ik weet dat ik volledig uit mijn plaat zou gaan als iemand dat op dat moment tegen mij zou zeggen. Dat zou mij allesbehalve troosten en mij juist heel onbegrepen en eenzaam laten voelen. Wij krijgen daarna de slachtoffers van deze goedbedoelde “troost” binnen in onze praktijk en dat is meer dan triest om te zien. Ze zijn niet alleen niet geholpen, maar voelen zich nu nog eenzamer….

2: Nog zo’n “knaller”:

Ik weet niet waarom dit verschrikkelijke is gebeurd, maar ik weet wel dat God een plan heeft. Vertrouw daarop.

En alhoewel ook dat weer zeer bijbels klinkt… gaat er ook daar iets enorm fout. Niet alleen wordt er dan al snel Jeremia 29:11 bij gesleept en VOLLEDIG uit context getrokken, maar ook daar.. is dat het moment om dat soort dingen te zeggen??? Op die manier maakt “theologie” slachtoffers en helpt het niet. In tegendeel. Op die manier proberen we wellicht het “treuren” te verlichten, maar doen het niet. Dat iets bijbels correct is, betekent niet dat het altijd tactvol is of helpt op dat moment. Er zit een verschil tussen wat waarheid is en wat behulpzaam is…

3: De Bijbel is heel duidelijk is dat er een tijd is om te treuren. Dertig procent van de Psalmen gaat over dat treuren, dus laten we die treurnis wel de ruimte geven die er absoluut is en ook moet zijn. In Romeinen 12:15 zien we een mooie uitleg daarover:

Wees blij met wie zich verblijdt, heb verdriet met wie verdriet heeft.

Romeinen 12:15

Probeer dus niet al te snel stappen in dat treuren over te slaan door het te snel te gaan hebben over God Zijn soevereiniteit. (Hij heeft de macht, wijsheid en autoriteit om alles te doen wat Hij kiest binnen Zijn schepping.) Verzen als Romeinen 8:28 en bijvoorbeeld Genesis 50:20 mogen best even in de kast blijven liggen…. De kans is juist heel groot dat dat NIET het moment is om die verzen erbij te pakken. Neem de tijd om samen te treuren over wat er gebeurd is. Wees stil, luister, en zeg eens even niets. Heb verdriet met wie verdriet heeft.

4: Zeg niet te snel: “ik heb dat ook meegemaakt, maar God heeft het gebruikt voor Zijn glorie in mijn leven”. Ook daar, het kan prima de waarheid zijn, maar is dit het moment?? Gaat dat nu echt helpen?? Zelfs een “ik weet hoe jij je voelt” kan al explosief werken. Want in alle eerlijkheid: “jij bent mij niet, ik ben jou niet, dus wat weet jij nu hoe ik mij voel?” Voel je de spanning? Dus probeer ook dat niet te doen op dat moment. Als je dat al zou willen doen, zeg dan liever: “ik snap wellicht 0,00000000000000001% hoe jij je voelt door mijn eigen ervaringen, maar in alle eerlijkheid: hoe jij je nu echt voelt en hoe diep jou verdriet is? Ik heb echt geen idee hoe diep jou pijn op dit moment is en je verdriet raakt mij enorm”. Herhaling: Heb verdriet met wie verdriet heeft. Het is prima om te zeggen dat jij het ook niet snapt en ook nu even niet weet hoe dit te dragen. Dat geeft ruimte in een gesprek.

5: Probeer “Job” te vermijden. Een grote les die we kunnen leren is dat de “troost” die zijn vrienden hem probeerde te geven theologisch vaak wel klopte, maar de timing compleet verkeerd was. En aan het eind van Job zien we ook dat God niet blij was met die aanpak van die vrienden. Als wij gesprekken hebben met mensen en zeggen dat we wellicht een Bijbelvers hebben wat ze zou kunnen helpen, krijgen we heel vaak de reactie: “toch niet dat verhaal van Job?!”. Het verhaal van Job is geweldig, maar niet geschikt om snel in te zetten als iemand nog midden in alle ellende zit. Idem: Wees stil, luister, en zeg eens even niets. Heb verdriet met wie verdriet heeft.

6: Nu we het toch hebben over Job, laten we eens kijken naar dit Bijbelvers:

In het land Us woonde een man die Job heette. Hij was rechtschapen en onberispelijk, hij had ontzag voor God en meed het kwaad.

Job 1:1

Stel, jij zou tegen Job, toen, hebben gezegd: “Het valt toch wel mee”, “zo slecht zal pietje het toch niet bedoeld hebben met wat hij tegen jou heeft gezegd”, “je hebt er zelf ook een rol in gespeeld” of “Waar twee kijven hebben er twee schuld”. Zou dat Job hebben geholpen? Job had niets kwaads gedaan, had geen schuld, het viel niet mee. Dat soort dingen zeggen werkt dus niet. Stop ermee. Minimaliseer / bagatelliseer het wangedrag van een ander dat het lijden veroorzaakte niet. Het kwaad wat Job trof was onterecht en heel echt. Een hoop ellende in deze wereld wordt veroorzaakt door slechte mensen die goede en onschuldige mensen stukmaken. Als we de ellende van een andere niet volledig erkennen zijn we niet goed bezig als we iemand willen helpen in een rouwproces. Slecht voorbeeld: “ja, je bent verkracht, maar ja… wellicht had je wel een andere uitstraling moeten hebben, dan was het voorkomen geweest”. Wat?! En toch, de slachtoffers van de “Het valt toch wel mee”, “zo slecht zal pietje het toch niet bedoeld hebben met wat hij tegen jou heeft gezegd”, “je hebt er zelf ook een rol in gespeeld”, “Waar twee kijven hebben er twee schuld” zien wij minstens één keer per week. En dan hebben we niet alleen het probleem wat er initieel was (in dit voorbeeld een verkrachting), maar ook nog eens een 2e probleem dat we van het slachtoffer een soort van dader hebben gemaakt?? Dat kan toch niet waar zijn? En toch… minstens één keer per week zien we dat soort slachtoffers. Erken kwaad, erken lijden.

7: Hou het volgende in gedachten in aanvulling op het vorige: “De perceptie van de ander is waarheid”. Als iemand zich ellendig voelt door iets wat er fout is gegaan, hoef ik het niet altijd eens te zijn of te snappen waarom er iets fout is gegaan, maar dat die ander zich ellendig voelt, is wel de waarheid van nu voor die persoon. Voorbeeld: iemand zegt dat die onterecht gevangen zit voor moord en zich heel ellendig voelt in de gevangenis, dan is dat gevoel van “ellendig voelen” voor hem 100% de waarheid. Of die nu wel of niet terecht gevangen zit, doet daar niet toe. Dat gevoel dat hij beschrijft moeten we aannemen als zijn waarheid en daar moeten we mee aan de slag en dat gevoel kunnen we niet “wegschrijven”. Als iemand zegt dat je hem / haar pijn hebt gedaan hoef je niet te snappen waarom dat pijn doet, maar dat de ander pijn heeft, is wel zijn waarheid. Daar kun je niet omheen. Pijn / rouw perceptie = waarheid.

8: Ken je de spreuk: “het komt vast weer goed”? NIET DOEN! Niet iedere wond die we oplopen in dit leven wordt geheeld. Punt. Iedereen sterft, iedereen wordt ziek en als we zeggen: “het zal goed komen” is dat een leugen en theologisch ook niet correct. Genesis 3:15-19 is heel helder wat de consequentie is van zonde. De juiste theologische uitleg is dat we in dit aardse leven absoluut last hebben van “doornen en distelen”, maar dat er een eeuwigheid op ons wacht waar dat er niet meer zal zijn. Maar de “het komt vast weer goed” is een halve waarheid en zelfs de hele waarheid “Het beste moet nog komen” is niet per se helend op dat moment. In tegendeel.

9: Een Bijbelvers wat theologisch klopt, maar ook te vaak fout gaat, is de volgende:

Wees blij, broeders en zusters, als je geloof door allerlei moeilijkheden op de proef wordt gesteld. Want daardoor zul je leren geduld te hebben. Zo zal je geloof sterker worden en zul je een volwassen geloof krijgen. Daardoor zul je altijd het goede doen.

Jakobus 1:2-4

Ja, je geloof wordt sterker door alle beproevingen, maar is dit nu echt het moment om dat te zeggen??? Dat je wordt versterkt in je geloof door de beproevingen mag nooit een reden zijn om mededogen te verwaarlozen of zelfs te vergeten. In tegendeel. Laat er eerst eens tijd voor mededogen en rouw zijn en wellicht is er dan ooit… in een verre, verre, toekomst, tijd om dat vers te gebruiken. Heel vaak is het echt beter om even niets te zeggen dan dit Bijbelvers aan te halen. Je vriend gaat door een heel diep dal heen en is nu liefde, een arm om ze heen, een luisterend oor nodig. En een Bijbelstudie hoe hun geloof versterkt wordt door dit lijden? Daar is n.a.w. absoluut geen plek voor. Heb verdriet met wie verdriet heeft.

10: Christus beschermt ons niet tegen lijden van vandaag en het probleem van het kwaad is echt en doet pijn. Herhaling: Genesis 3:15-19 is ook voor jou vandaag, geen ontkomen aan. Kwaad bestaat, rouw is er. Jezus huilde en had pijn. (Johannes 11:35; Lukas 19:41; Hebreeën 5:7-9 en meer) Wat doet God wel?

De Here is heel dicht bij mensen met groot verdriet, Hij helpt hen die terneergeslagen zijn.

Psalmen 34:19

Het aanwezig zijn, zoals dat zo mooi staat in dat vers, is vaak meer dan voldoende op dat moment van diep verdriet. Laat de persoon die midden in dat lijden zit eens rustig zijn verhaal doen. Laat hem eens aan het woord en geef daarvoor alle ruimte. Zeg eens helemaal niets, wees er gewoon, “heb verdriet met wie verdriet heeft”. Doe zoals dat staat in die Psalm: wees heel dicht bij mensen met groot verdriet. Dat is al vaak meer dan voldoende. Stilte a.u.b…..

Eindconclusie: in onze praktijk zijn we heel veel bezig om niets te zeggen. We zijn heel druk met luisteren en vooral even stil te zijn. We zijn heel druk met het “mensen leeg laten lopen”. We zijn soms heel druk met er gewoon “te zijn”. Rouw en verdriet krijgen daardoor een plek. En pas als dat gedaan is… en dat kan best “even” duren, gaan we praten…. maar eerst zijn we heel druk bezig met heel dicht bij ze te zijn en verdriet te hebben met wie verdriet heeft.

Doe je mee met die aanpak?