Hoe ga je om met daklozen? Onze lessen uit de praktijk
We werken in Schwerin (net zoals in Polen en daarvoor in Nederland) ook met de doelgroep daklozen. Dat is een bijzondere doelgroep en vraagt een andere aanpak dan je misschien denkt. M werkt inmiddels 8 jaar met daklozen en begrijpt, ook uit zijn eigen levenservaring, hoe hard het leven op straat kan zijn. In deze blog leggen we uit, mede uit onze eigen ervaringen aan beide kanten van de lijn, wat onze aanpak is en waarom we deze aanpak kiezen.
Waarom is iemand dakloos?
Het is belangrijk te begrijpen dat niemand bewust kiest voor een leven op straat. Voor een gezond mens is het duidelijk dat dit geen werkbare situatie is en vaak uitloopt op een drama. De meeste daklozen belanden er door omstandigheden die hen overrompelen, niet door een vrijwillige keuze. Vaak speelt ook een psychisch of emotioneel probleem mee, waardoor iemand de “keuze” lijkt te maken om op straat te leven – hoewel dit, als je er echt naar kijkt, helemaal geen echte keuze is.
Vanuit die nood ontstaan keuzes die rationeel gezien fout lijken, maar die eigenlijk geen echte keuzes van de persoon zelf zijn – ze zijn een uiting van geestelijke of andere problemen. Dit helpt ons te begrijpen waarom sommige gedragingen moeilijk te begrijpen zijn en benadrukt waarom mededogen en duidelijke grenzen altijd hand in hand moeten gaan. Door dit te beseffen, kunnen we op een wijze manier hulp bieden die werkelijk steun biedt, in plaats van tijdelijk te verzachten.
Iemand is niet dakloos omdat die dakloos is. Dat is te simpel.
Iemand wordt dakloos doordat er een reeks tegenslagen heeft plaatsgevonden, waarbij het ene probleem het volgende veroorzaakt. Zelden is het eerste probleem volledig de schuld van de persoon zelf. Vaak ligt er veel meer achter dan wij weten – en soms zelfs meer dan de persoon zelf op dat moment doorheeft. Er op eigen kracht uitkomen is daarom vrijwel onmogelijk zonder hulp.
Iedereen kan morgen dakloos worden
Het is belangrijk te beseffen: iedereen kan morgen dakloos worden. Wie denkt dat hem of haar dat nooit zal overkomen, onderschat de harde realiteit volledig.
Stel je bijvoorbeeld voor: je breekt een been of krijgt een andere ernstige blessure. Er ontstaan complicaties en door een lange ziekteperiode kun je je baan verliezen. Dit kan leiden tot een verwoestende depressie, die je sociale leven (verder) afbreekt. Problemen stapelen zich op: werk weg, financiële druk groeit, en soms grijpt iemand naar alcohol of medicijnen om de geestelijke pijn te verzachten. Soft- of harddrugs kunnen volgen, waardoor de situatie alleen maar ingewikkelder en uitzichtlozer wordt. Voor je het weet, beland je op straat – en dit kan je morgen ook overkomen.
Het is genade – of geluk, afhankelijk van je blikveld – dat het je niet treft; het is zeker niet je eigen kracht die je beschermt.
Dit simpele voorbeeld laat zien dat dakloosheid vaak het resultaat is van een keten van ongelukken en tegenslagen, niet simpelweg van slechte keuzes. Daarom is het zo belangrijk om mededogen te hebben, zonder naïef te worden.
De verborgen realiteit: eenzaamheid
Het grootste probleem van dakloos zijn is niet dat je geen eten hebt. Water kun je vaak nog “regelen” bij een tankstation of een begraafplaats, dus dat je van de honger sterft komt nauwelijks voor. Ook eten kun je “regelen”. Het echte probleem is eenzaamheid.
De mensen om je heen – mede-daklozen – zijn niet je vrienden; ze stelen van je als het nodig is. De rest van de omgeving ziet je als smerig, soms word je zelfs bespuwd. De politie, die er normaal gesproken voor je zou moeten zijn, behandelt je vaak als lastpak: je wordt letterlijk uit je portiek getrapt of afgezet midden tussen de weilanden, waar niets is, zonder hulp. Echte, eerlijke gesprekken zijn zeldzaam.
Deze eenzaamheid tast je geestelijke gezondheid veel harder aan dan honger. Door de eenzaamheid nemen verdovende middelen vaak toe, wordt isolatie groter, problemen stapelen zich op – en op den duur is die eenzaamheid zelfs levensgevaarlijk.
De harde realiteit van overleven
Een ander punt dat we geleerd hebben, is dat je daklozen eigenlijk nooit helemaal kunt vertrouwen. Dat klinkt misschien hard, maar het is simpelweg de realiteit van de straat. Ze zijn bezig met overleven, en daarvoor doen ze alles(!) wat nodig is. En eerlijk gezegd: dat kunnen we ze niet kwalijk nemen. Want wat zou jij doen? Heel eerlijk?
Op straat is het leven hard. Vrouwen verdienen soms hun geld via prostitutie, mannen stelen regelmatig, bedelen is in veel landen niet toegestaan / gewenst, dus je moet wat. Je wordt voortdurend geconfronteerd met diefstal, geweld en vernedering rondom je heen, en er is bijna geen mogelijkheid om echt veilig te zijn. En (nogmaals) dit kan jou morgen ook overkomen. Hier sluit ook een bijbelse richtlijn op aan:
Een spannend en helder bijbelvers
(Blijf lezen, ook al je niets met de bijbel hebt, dit helpt ook jou:)
Spreuken 6:30-31 (HSV): Men veracht een dief niet, als hij steelt om zijn honger te stillen, maar als hij betrapt wordt, moet hij zevenvoudig vergoeden; alles wat hij in zijn huis heeft, moet hij geven.”
Door het vers in drie delen te hakken, zie je de combinatie van meerdere principes:
1. “Men veracht een dief niet”
Dit deel benadrukt mededogen. Het nodigt ons uit om begrip te hebben voor mensen die gedwongen worden om moeilijke keuzes te maken in extreme noodsituaties.
2. “Als hij steelt om zijn honger te stillen”
Hier wordt duidelijk wie het vers betreft: alleen mensen in levensbedreigende nood of honger, buiten hun eigen schuld om. Het gaat niet om mensen die anderen benadelen om zichzelf te verrijken; daar is geen excuus voor.
3. “Maar als hij betrapt wordt, moet hij zevenvoudig vergoeden; alles wat hij in zijn huis heeft, moet hij geven”
Dit deel legt de nadruk op verantwoordelijkheid en grenzen. Mededogen betekent niet dat de gevolgen van daden wegvallen. Hulp moet altijd gepaard gaan met inzet van de ontvanger, zodat afhankelijkheid of schadelijke gewoonten niet worden versterkt.
Dit vers illustreert op een heel heldere manier, ook als je niet christelijk bent, hoe mededogen en grenzen hand in hand gaan. Het nodigt uit om praktisch te helpen, maar altijd met oog voor persoonlijke verantwoordelijkheid en duurzame verandering, zonder verkeerde daden goed te praten.
Hoe kun je ze helpen?
Zoals je hebt kunnen lezen, is het grootste probleem van dakloos zijn niet het honger hebben, maar de eenzaamheid. Het mooiste wat je iemand in deze situatie kunt geven, is een normaal gesprek. Combineer dat met een maaltijd, en je doet in één keer veel meer dan alleen de honger stillen. Maar…. er is meer!
Praktische hulp: de huur-hengel in plaats van de vis
Wij geven daklozen NOOIT geld. (ook niet voor die daklozen krant) Het lijkt misschien een snelle manier om te helpen, maar in de praktijk wordt dat geld vaak direct weer besteed aan alcohol of drugs. Hoewel alcohol tijdelijk de scherpe randjes van de werkelijkheid afstomt, is het geen echte oplossing. Sterker nog, het maakt de problemen vaak groter en bemoeilijkt de weg terug. Dus, denk praktisch, en geef ze te eten.
Vraag een dakloze die om geld vraagt eens of je hem wat eten kunt geven. In veel gevallen weigeren ze dat (helaas) en willen ze geld. (om verdovende middelen te kopen) Daarom is het beter om eten of noodzakelijke spullen te geven, maar op een manier die zelfstandigheid stimuleert.
Wij lenen dus liever een hengel uit, in plaats van de vis te geven. Laat iemand iets terugdoen: de afwas doen, de tuin schoonmaken, of op een andere manier meewerken. Zo verdient de persoon stap voor stap, een maaltijd, een douche of een slaapplek, terwijl hij of zij weer leert zelfvoorzienend te worden.
Je ziet al, we geven ze zelfs niet de spreekwoordelijke “hengel”, we lenen ze een “hengel”, waarmee ze zelfs kunnen sparen voor hun eigen “hengel” en hun eigen vis kunnen gaan vangen. Waarom?
Let op: zelfs met het geven van spullen zoals kleding of verbandmiddelen kan het risico bestaan dat deze direct weer verkocht worden voor geld om alcohol of andere verdovende middelen te kopen. Daarom blijft het belangrijk dat hulp altijd gepaard gaat met een vorm van inzet of verantwoordelijkheid van de ontvanger. Zo help je daadwerkelijk zonder dat je hun afhankelijkheid of dakloosheid versterkt.
Het leven op straat is hard – en dat moet je respecteren. Het klinkt misschien vreemd, maar de uitleg is simpel: als je iemand iedere dag eten, drinken, onderdak en zakgeld geeft, waarom zou die persoon dan nog van de straat af willen? Daarom is het belangrijk om praktische hulp te bieden zonder hun afhankelijkheid in stand te houden.
Bijbelse principes ondersteunen deze aanpak:
Galaten 6:5 “Want een ieder zal zijn eigen last dragen.”
Dit vers ondersteunt het idee dat mededogen goed is, maar dat de ontvanger ook verantwoordelijkheid moet nemen. Het helpt mensen weer de eigen lasten op te pakken.
Spreuken 6:6-11 leert ons over de luiaard die niet vooruitziet en daardoor honger lijdt. Dit illustreert dat hulp het meest effectief is wanneer deze gepaard gaat met inzet van de ontvanger – iemand moet zelf ook meewerken om zijn of haar situatie te verbeteren.
Spreuken 22:6 “Leer het kind de weg die hij gaan moet; ook als hij oud wordt, zal hij daarvan niet afwijken.”
Vergelijk dit met het idee dat je iemand niet alleen van de straat redt, maar ook vaardigheden en gewoonten aanleert die duurzaam helpen.
Hoe kun je ze (nog) beter helpen?
Nu we dit weten, kun je de hulp nog effectiever maken:
Laat iemand eerst een klusje voor je doen en beloon hem of haar daarna met een maaltijd in een restaurant. Op die manier geef je geen vis, je geeft ze ook niet gratis een hengel, maar heb je iemand leren hengelen en met een gesprek haal je ook een deel van de eenzaamheid weg.
Om het helemaal compleet te maken, kun je zorgen dat ze voor de maaltijd ergens kunnen douchen. Zo hebben ze in één keer het volledige pakket: een maaltijd, een schone en droge plek, en een normaal gesprek. Zonder schroom of gedoe met de restaurant-eigenaar (ook dat is voor jou als helpende partij belangrijk, want ook jij niet uit het restaurant getrapt worden, omdat jullie stinken) kunnen ze samen met jou onder het genot van een goed gesprek een maaltijd nuttigen in een veilige en waardige omgeving.
(Dat restaurant heeft ook een normaal toilet, weet je hoe bijzonder een normale toiletpot is voor iemand die op de straat leeft? Dus als het ook maar een beetje mogelijk is, ga niet naar de McDonald’s, maar naar een echt restaurant waar het rustig, schoon en veilig is. En ja… dat kost geld…)
Het onverwachte effect van de restaurant-aanpak
Er is nog een belangrijk voordeel aan het meenemen van daklozen naar een restaurant of een andere normale, veilige omgeving. Wanneer ze even in de “normale wereld” verkeren, zien ze het verschil tussen hun eigen leven en dat van jou. Dat kan gevoelens van jaloezie, frustratie of zelfs boosheid oproepen – en dat is, hoe vreemd het ook klinkt, op zich niet slecht. Deze emoties kunnen juist een krachtig middel zijn om verandering te stimuleren.
Door deze confrontatie met een normaal leven worden ze vaak gemotiveerd om toch weer zelf stappen te zetten om hun situatie te verbeteren. Misschien is het al de 45e poging om uit de cirkel van dakloosheid, eenzaamheid of verslaving te komen, maar juist die kleine vonk – het zien van een andere realiteit – kan hen aanzetten om het toch weer opnieuw te proberen.
Kortom: door hen tijdelijk deel te laten nemen aan een normale setting geef je niet alleen een maaltijd, maar zet je tegelijkertijd een kleine, maar krachtige stap richting zelfvertrouwen, motivatie en uiteindelijk zelfstandigheid.
Eindconclusie
Het werken met daklozen is prachtig en bijzonder dankbaar. We zien dat gesprekken en kleine momenten van aandacht vaak grote impact hebben; mensen voelen zich gehoord, gewaardeerd en soms zelfs voor het eerst in lange tijd weer mens. Die resultaten zijn enorm en dragen vaak snel vrucht.
Toch is het essentieel om altijd je doel helder voor ogen te houden. Alleen geld, eten of spullen geven zonder erbij na te denken hoe en waarom je helpt, lost de kern van het probleem niet op. Het kan zelfs averechts werken en iemand afhankelijk houden van tijdelijke hulp.
Het gaat erom mededogen te combineren met wijsheid en grenzen. Echte hulp betekent dat je iemand stap voor stap ondersteunt in het terugvinden van zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en waardigheid. Of dat nu is door een gesprek, een maaltijd in een veilige omgeving, een klusje waar ze voor beloond worden, of door andere praktische vormen van ondersteuning: elke stap die je zet moet bewust zijn, zodat je iemand helpt om weer controle over hun eigen leven te krijgen.
Spreuken 19:17 “Wie zich ontfermt over de arme, leent aan de Heere; Hij zal hem zijn weldadigheid vergelden.”
Hulp bieden met verstand en hart tegelijk is geen last, maar een zegen – zowel voor degene die ontvangt als voor degene die geeft.
“Echte hulp gaat verder dan geven; het betekent iemand de weg naar waardigheid en zelfstandigheid laten vinden – stap voor stap, met aandacht, grenzen en mededogen.”
Steun ons werk met daklozen
Onze aanpak is wellicht niet de goedkoopste, maar wel de meest effectieve. We investeren bewust in veilige, waardige omgevingen, persoonlijke gesprekken en kleine klusjes die daklozen helpen om stap voor stap weer zelfstandig te worden. Dit vraagt meer middelen dan simpelweg voedsel of kleding uitdelen, maar het levert duurzame resultaten op: mensen ervaren eigenwaarde, nemen verantwoordelijkheid en krijgen een echte kans om hun situatie te verbeteren.
Goedkope of snelle oplossingen bieden vaak slechts tijdelijke verlichting, terwijl onze aanpak gericht is op het doorbreken van de vicieuze cirkel van afhankelijkheid. Door bewust te investeren in kwaliteit en persoonlijke aandacht creëren we blijvende verandering in het leven van de mensen die we ondersteunen.
Afgezien van financiële middelen steken wij ook al onze tijd en energie in dit werk. Ook dit deel van ons werk is onbetaald en vrijwillig. Uren, dagen, maanden en inmiddels (tropen)jaren van ons leven gaan naar gesprekken, maaltijden, begeleiding en organisatie – en ook wij moeten eten en leven, grotendeels afhankelijk van giften en donaties.
Zie je zelf geen mogelijkheid om dit werk te doen, laat ons het dan voor jou en voor hen doen. Jouw steun maakt het mogelijk om praktische hulp te bieden: maaltijden, kleding, veilige plekken en begeleiding. Elke donatie, groot of klein, telt en helpt ons om hoop, waardigheid en een kans op een beter leven te geven aan degenen die al lange tijd aan de zijlijn staan. Doneer nu en maak een verschil.